Bugungi kunda kundalik hayotimizni tabiiy gaz, elektr energiyasi, avtomobil yoqilg'isi, metallar, kimyoviy mahsulotlar va boshqa turli xil sanoat mahsulotlarisiz tasavvur qilib bo'lmaydi. Uylarimizdagi issiqlik, oshxonamizdagi gaz, ko'chadagi chiroqlar — bularning barchasi sanoat korxonalarining tinimsiz mehnati mahsulidir.

Biroq, biz iste'mol qilayotgan ushbu mahsulotlarni ishlab chiqarish ortida juda murakkab va ko'zga ko'rinmas texnologik jarayonlar turadi. Yuqori bosim, ulkan energiya hajmi hamda inson sog'lig'i uchun xavfli hamda zararli bo'lgan kimyoviy moddalar bilan ishlovchi minglab obyektlar kecha-yu kunduz faoliyat yuritadi. Mana shunday yuqori xavf ostida ishlovchi korxonalar, ishlab chiqarish maydonlari, majmualar Xavfli ishlab chiqarish obyektlari deb ataladi.

Xavfli obyekt o'zi nima?

Xavfli ishlab chiqarish obyekti deganda, agar unda avariya yuz bersa, insonlarning hayoti va sog'lig'iga, atrof-muhitga hamda davlat va fuqarolar mol-mulkiga katta zarar yetkazishi mumkin bo'lgan ishlab chiqarish obyektlari tushuniladi. Shu sababli, bunday obyektlarni ishlatishda oddiy qoidalar emas, balki juda qat'iy va maxsus xavfsizlik talablariga rioya qilish shart hisoblanadi.

O'zbekiston sanoati raqamlarda va ularning toifalari

Bugungi kunda tez sur'atlar bilan rivojlanayotgan mamlakatimizda 59 mingdan ortiq sanoat korxonalari muvaffaqiyatli faoliyat yuritib kelmoqda. Ularning safiga quyidagi muhim sohalar kiradi:

• Neft-gaz va kimyo sanoati korxonalari;
• Metallurgiya komplekslari va obyektlari;
• Konchilik ishlari, foydali qazilmalarni qazib olish va boyitish ishlari korxonalari;
• Mashinasozlik va zarur qurilish materiallari ishlab chiqarish zavodlari.

Albatta, bu korxonalarning barchasida xavf darajasi bir xil emas. O'zbekiston Respublikasining “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligi to'g'risidagi” qonuniga muvofiq xavfli ishlab chiqarish obyektlari uchta tipga bo'linadi.

1. I tip (o'ta xavfli obyektlar): Bu guruhga yer ostidan neft va gaz qazib oluvchi konlar, gazni qayta ishlash bilan shug'ullanuvchi yirik zavodlar, ulkan tog'-kon metallurgiya komplekslari hamda portlovchi, tez yonuvchan va inson uchun zaharli moddalar bilan to'g'ridan-to'g'ri ishlovchi barcha korxonalar kiradi. Bu korxonalarda xavfsizlikka eng yuqori darajada e'tibor beriladi.
2. II tip (yuqori darajada xavfli obyektlar): korxonalardagi cheklangan me'yoridan kam bo'lgan xavfli moddalar foydalaniladigan, ishlab chiqariladigan, qayta ishlanadigan, hosil qilinadigan, saqlanadigan, tashiladigan, yo'q qilinadigan obyektlar kiradi.
3. III tip (o'rtacha darajada obyektlar): korxonalardagi yuk ko'tarish mexanizmlari, yuqori bosimli qozonxonalar, maxsus bosim ostida ishlovchi turli texnik uskunalar kiradi.

Yoqilg'i quyish shoxobchalari va ko'chalardagi yuklama

Mamlakatimizda transport vositalarini yoqilg'i bilan ta'minlash tizimi bir nechta yo'nalishlardan tashkil topgan:

AYOQSH: Avtomobillarga suyuq yoqilg'i (benzin va dizel) quyish shoxobchalari.

AGTKSH: Avtomobillarga siqilgan tabiiy gaz (metan) to'ldirish kompressor shoxobchalari. Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 18-iyundagi 315-sonli qaroriga muvofiq, hozirda 1 553 ta AGNKS “U-Gas” tizimida rasman ro'yxatdan o'tgan bo'lib, ularning 1 459 tasida ushbu nazorat tizimi to'liq yo'lga qo'yilgan va ishlab turibdi.

AGQSH: Avtomobillarga suyultirilgan neft gazi (propan-butan) quyish shahobchalari.

Milliy statistika ma'lumotlariga e'tibor qaratsak, bugungi kunda respublikamizda 4,9 milliondan ortiq avtotransport vositalari mavjud. Eng qizig'i, ularning 4,55 milliondan ziyodi, ya'ni 92 foizdan ortig'i aynan yengil avtomobillardir. Bu raqamlar shundan dalolat beradiki, yurtimizdagi gaz va yoqilg'i infratuzilmasiga, ayniqsa gaz quyish shoxobchalariga tushayotgan yuklama va mas'uliyat juda yuqoridir.

Gaz infratuzilmasi

Tabiiy gaz xonadonlarimiz va zavodlarga yetib kelguniga qadar uzoq va yagona zanjirli yo'lni bosib o'tadi. U birinchi bo'lib qazib olish konlaridan olinadi, keyin qayta ishlash korxonalariga yuboriladi, u yerdan yuqori bosimli yirik gaz quvurlari orqali hududiy gaz tarmoqlariga va nihoyat sanoat hamda aholi iste'molchilariga tarqatiladi.

Bu zanjirda yuqori bosimli gaz quvurlari mamlakatning energetik xavfsizligini ta'minlovchi eng muhim bo'g'indir. Ushbu tizimda kuzatilishi mumkin bo'lgan asosiy xavf-xatarlar quyidagilardan iborat:

1. Gazning quvurlardan sizib chiqishi va belgilangan bosim rejimining to'satdan buzilishi.
2. Tez alangalanuvchi muhit tufayli yong'in va mudhish portlash xavfi.
3. Uskunalarning eskirishi yoki kutilmagan texnik nosozliklar.

Xavfsizlikni ta'minlash bo'yicha qoidalar

Sanoat xavfsizligi — bu shunchaki rasmiy ravishda qog'ozda yozilgan quruq talab yoki jarimalardan qochish chorasi emas. Bu — birinchi navbatda inson hayoti, sog'lig'i va tinch kelajagimiz kafolatidir! Xavfsizlikka erishish uchun texnik diagnostika va ekspertizalarni o'z vaqtida o'tkazish, uskunalarni muntazam tekshirish, avtomatik himoya tizimlarini soz tutish hamda xodimlarni doimiy o'qitib borish lozim.

Korxona rahbar va mutaxassislariga tavsiyalar:

• Ishlab chiqarishdagi barcha uskunalarni belgilangan muddatlarda texnik ko'rikdan o'tkazishni kechiktirmang;
• Sizga ortiqcha daxmazadek tuyulgan avtomatik xavfsizlik tizimlarini aslo o'chirib qo'ymang;
• Nosoz, muddati o'tgan ballonlar va sifatsiz quvurlardan foydalanishga yo'l qo'ymang;
• Ishchi-xodimlaringizning bilim-malakasini oshirish va xavfsizlik qoidalarini o'rgatishga mas'uliyat bilan yondashing.

Avtomobil haydovchilarga tavsiyalar:

• Transport vositangizga faqat sifatli va to'g'ri keladigan yoqilg'i quying;
• Mashinangizga o'rnatilgan gaz ballonlarini o'z vaqtida maxsus sinovdan o'tkazishni unutmang, bu Siz va yo'lovchilaringiz hayotini asraydi.

Usmonbek Boboyev,

Olmaliq sanoat xavfsizligi inspeksiyasi davlat inspektori